بەرهەمهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەنکۆماری ئیسلامی ئێران و کاریگەرییەکانی لەسەر کوردانی ئێران

به فرانبار ۲۷۲۴

بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی بە پێشێلکارییەکی جددی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی لە سەرانسەری جیهان دادەنرێت. سەرەڕای ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان، وەکوو ڕێککەوتننامەی چەکی کیمیایی، ئاماژە بۆ ئەوە هەیە کە کۆماری ئیسلامی ئێران لە ماوەی چەند دەیەیەکدا چەکی کیمیایی پەرەپێداوە. جێگای نیگەرانی تایبەت، بەکارهێنانی گوماناوی ئەو جۆرە چەکانە، بەتایبەتی دژی کەمە نەتەوەیی و سیاسییەکان، وەک کوردی ئێران. دەرئەنجامەکانی وێرانکەرن - نەک تەنها لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە، بەڵکو لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسیشەوە.

پەرەپێدانی چەکی کیمیایی لە ئێران

دوای شەڕی ئێران و عێراق (1988-1988)، کە عێراق لە سەردەمی سەدام حوسێندا بە ئاشکرا چەکی کیمیایی لە دژی سەربازانی ئێران و هاووڵاتیانی مەدەنی کورد بەکارهێنا، ئێرانیش بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە دەستی کرد بە کارکردن لەسەر بەرنامەکانی چەکی کیمیایی سەرکردایەتی ئێران لە سەرەتادا ئەمەی وەک ڕێکارێکی بەرگری بۆ وەڵامدانەوەی هەڕەشەکانی عێراق پاساو هێنایەوە. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات ئاماژەکان دەرکەوتن کە ئێران پەرەپێدانی چەکی کیمیایی نەک تەنها وەک ڕێگرییەک، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ فشاری ستراتیژی بەکاردەهێنێت. بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکانی هەواڵگری و ناحکومی، ئێران سەرمایەگوزاری لە بەرهەمهێنانی ماددە کیمیاییەکانی وەک گازی خەردەل، سارین و ماددە دەمارییەکانی دیکە کردووە. ئەم چەکانە دەتوانن ببنە هۆی وێرانکارییەکی بەرفراوان و لە مێژوودا بۆ چەقاندنی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی لە دژی خەڵکی سڤیل بەکارهێنراون.

بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی دژی کوردانی ئێران

کوردەکانی ئێران کە کەمینەیەکی نەتەوەیی کە دەیان ساڵە خەبات بۆ ئۆتۆنۆمی و مافی کولتووری زیاتر دەکەن، چەندین جار کراونەتە ئامانجی سەرکوتی حکومەت. ڕاپۆرتە مێژوویی و هەنووکەییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چەکی کیمیاوی لە دژی بزووتنەوە خۆڕاگرییەکانی کورد و خەڵکی سڤیل بەکارهاتووە.

لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق و لە ساڵانی دواتردا هێرش لە ناوچە کوردنشینەکاندا ڕوویدا کە مادەی کیمیایی تێدا بەکارهێنرا. ئەم هێرشانە زۆرجار یارمەتی لاوازکردنی میلیشیا کوردییەکان دەدا، وەک پێشمەرگە یان کوملێ، کە دژایەتی حکومەتی ناوەند بوون. لە هەمان کاتدا ئەم جۆرە ئۆپەراسیۆنانە کاریگەری ڕێگرییان لەسەر دانیشتوانی ناوچەکە هەبوو، کە زیاتر لە ترسدا دەژیان و لە ژێر کاریگەری تۆڵەسەندنەوەدا بوون.

دەرئەنجامەکانی ئەم جۆرە هێرشانە کارەساتبارن. زۆرێک لە تووشبووان بەدەست کێشەی تەندروستی درێژخایەن دەناڵێنن وەک نەخۆشیەکانی هەناسەدان و تێکچوونی پێست و تێکچوونی دەروونی. جگە لەوەش بەکارهێنانی چەکی کیمیایی بووە هۆی ئاوارەبوونی بەرفراوان، چونکە خەڵکێکی زۆر ناچاربوون گوندەکانیان بەجێبهێڵن بۆ ئەوەی هێرشی زیاتر نەکەن.

کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان و لایەنە یاساییەکان

بەکارهێنانی چەکی کیمیایی بە ئاشکرا پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکانە، بەتایبەتی ڕێککەوتننامەی چەکی کیمیایی ساڵی 1993 کە ئێران لە ساڵی 1997 پەیوەندی پێوەکرد. سەرەڕای ئەم پابەندبوونە، چەند ئاماژەیەک هەیە کە ئێران ئەگەرچی بە نهێنی بێت، هێشتا بەرنامەیەکی کیمیایی پەیڕەو دەکات.

ڕێکخراوه نێوده وڵه تییه کان به چه ندین جار داوای لێکۆڵینه وه له سه باره ت به به کارهێنانی گوماناوی چه کی کیمیایی له دژی که مینه کان له ئێران ده که ن. بەڵام گەیشتن بە ناوچە زیانلێکەوتووەکان بە توندی سنووردار کراوە و حکومەتی ئێران بە توندی هەموو تۆمەتەکان ڕەتدەکاتەوە. ئەم هەڵوێستە وا دەکات بەڵگە و لێپرسینەوە لە کەسانی بەرپرسیار قورس بێت.

کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، داوایان لە ئێران کرد شەفافیەت دروست بکات و دەست لە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی بێنێت. بەڵام گرژییە جیۆپۆلەتیکییەکان و نەبوونی گوشاری زلهێزەکانی وەک ڕووسیا و چین کە پێوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ ئێران هەیە، وایکردووە ڕێوشوێنی کاریگەر بگیرێتەبەر.

کاریگەری لەسەر کوردەکانی ئێران

کاریگەری چەکی کیمیایی لەسەر کوردانی ئێران زۆر زیاترە لە زیانی فیزیکی. پەیوەندییان بە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و میراتی کولتووری و هۆشیاری دەستەجەمعی کۆمەڵگاوە هەیە. زۆرێک لە کوردەکان لە ترسی بەردەوامی هێرشی زیاتردا دەژین و بەدەست گرنگی نەدانی نێودەوڵەتی بۆ دۆخی نالەباری خۆیان دەناڵێنن.

بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، پەیوەندی ناسکی نێوان دانیشتوانی کورد و حکومەتی ناوەندیشی گرژ کردووە. کورد نەک هەر لە ڕووی سیاسییەوە، بەڵکو لە ڕووی جەستەییەوە هەست بە هەڕەشە و بێبەشی دەکات. ئەمەش دەبێتە هۆی ڕادیکاڵبوونی زیاتری بزووتنەوەی کورد و داواکارییەکانی ئۆتۆنۆمی یان سەربەخۆیی

بەهێزتر دەکات.

دەرئەنجامدان

بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە هەڕەشەیەکی جیددییە بۆ سەر مافەکانی مرۆڤ و ئاشتی نێودەوڵەتی. کەمایەتییەکانی وەک کوردەکانی ئێران کە نەک تەنیا قوربانیی توندوتیژیی دەوڵەتی بەڵکو قوربانیی بێکردەوەیی نێودەوڵەتیش بە تایبەتی کاریگەرییان لەسەرە.

زۆر گرنگە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕێوشوێنی بەهێزتر لە دژی پەرەپێدان و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی بگرێتەبەر. بەدواداچوون و گوشاری شەفاف بۆ سەر ئێران پێویستە بۆ پێشگرتن لەو جۆرە تاوانانە و جێبەجێکردنی دادپەروەری بۆ لێقەوماوان. لە هەمان کاتدا پاراستنی کەمایەتییە نەتەوەییەکان لە ئێران وەک یەکێک لە نیگەرانییە سەرەکییەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی مافی مرۆڤ لە پێناو بەرەوپێشبردنی ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەکەدا

بمێنێتەوە